Femmes et guerres au Viêt-Nam : expériences transnationales

Ouverture officielle du carnet de recherche sur hypotheses.org :

Femmes et guerres au Viêt-Nam : expériences transnationales

En septembre 2011, le site « Femmes & Guerres, une approche transnationale » était officiellement inauguré sur le portail de l’ENS de Lyon. Il s’articulait autour d’un colloque international prévu au mois d’octobre de la même année à Hô Chi Minh-Ville au sein de l’Université Hoa Sen. Le site avait été organisé en conséquence autour de cet événement scientifique d’envergure.

Près de deux ans après, « Femmes & Guerres » renaît sous la forme d’un carnet de recherche chez Hypotheses. Il n’est donc plus lié à l’ancien objectif de promotion du colloque et se concentre désormais plus spécifiquement sur nos travaux de recherche tout en continuant d’offrir une information plus générale sur la thématique de la guerre et du genre. Désormais intitulé « Femmes & Guerres au Viêt-Nam, expériences transnationales », il reprend en partie des éléments présents sur l’ancien site sous la forme d’onglets spécifiques (Sitographie, Vietnamese Songs, Virtual Library) régulièrement augmentés et mis à jour. Ce nouveau carnet de recherche nous laisse toutefois plus de latitude pour établir les liens de cette recherche et/ou se focaliser sur des points précis de celle-ci.

Femmes&GuerresVN
© 2013 FGVN

Comme annoncé dans le résumé de « Présentation » et l’« À propos » nous réitérons ci-après les trois objectifs principaux de ce carnet :

  • étudier avec soin le rôle des femmes au sein de la guerre civile vietnamienne en excluant aucune partie, aucun camp, aucune situation et plus largement étudier la transformation de la société vietnamienne pendant les guerres.
  • approfondir notre connaissance des groupements des Jeunesses de choc ou « Jeunes volon­tai­res » (Thanh Niên Xung Phong) mobilisés au cours de trois guerres entre 1950 et 1989, travail qui a fait l’objet d’une première étude dans le Journal of Vietnamese Studies (Berkeley).
  • considérer autant que possible les expériences transnationales des femmes dans la guerre, confronter ces expériences, les décrypter dans leur diversité ou leur singularité.

D’une façon générale, le carnet de recherche « Femmes & Guerres au Viêt-Nam » est dédié à la connais­sance des phé­no­mè­nes des guer­res et de leur rela­tion au genre à partir de l’exemple vietnamien. Qu’elles soient actrices, victimes, engagées ou non concernées, les femmes et leur positionnement social dans le phénomène guerre nous paraît intéressant à étudier à plus d’un titre.

Outre son objectif principal d’outil accompagnant une recherche spécifique, ce carnet pro­po­se aux chercheur-e-s et visi­teurs une docu­men­ta­tion textuelle, iconographique, audiovisuelle en ligne, riche et variée, et une réflexion sur la thé­ma­ti­que plus générale des femmes et de leurs expériences croisées de la guerre.

FG, 21/06/2013

Buổi sáng cuối cùng của một trung đội TNXP

Chị Nguyễn Thị Lý © 2009 Tuoi Tre
Chị Nguyễn Thị Lý © 2009 Tuoi Tre

Déjà évoqué auparavant sur ce carnet de recherche [La mémoire du 22 juillet], nous revenons sur un drame de guerre qui a marqué la génération vietnamienne de 1975 après la chute de Saigon. Pour cette génération d’après-guerre civile, la guerre des communismes avec le voisin cambodgien ne faisait que commencer.

Dans « Le dernier matin d’une section des Jeunesses de choc » l’auteur évoque le destin de 24 jeunes combattants vietnamiens tombés au Cambodge lors d’une confrontation inégale avec les soldats khmers rouges. Sur les 26 jeunes vietnamiens engagés dans cet accrochage frontalier, seuls deux survécurent. Nguyen Thi Ly est la seule rescapée des huit jeunes filles composant cette section. Quant à Nguyen Van Tuan, il a perdu 17 de ses camarades ce jour là. Les deux incarnent aujourd’hui la « guerre d’une génération », une génération oubliée post-1975 engagée sur le front cambodgien il y a 35 ans. Récit d’une matinée de sang.

* * *

TTCT – Vào một buổi sáng của hơn 30 năm trước, một trận chiến không cân sức đã nổ ra giữa một trung đội thanh niên xung phong (TNXP) và một tiểu đoàn quân Pol Pot. 24 TNXP ngã xuống, viết nên một trong những chiến tích bi tráng nhất của TNXP trên chiến trường biên giới Tây Nam.

Họ chỉ vừa chuyển đến chốt mới ở phía nam phum Ô Đô Menchay (tỉnh Soài Riêng) một ngày, với nhiệm vụ là chống lầy cho con đường đất để xe bộ đội luôn thông tuyến. Và ngay trong đêm đầu tiên, vào khoảng 4g ngày 22-7-1978, khi cả trung đội 3 đang ngủ thì quân Pol Pot tấn công.

Ban mai đẫm máu

26 TNXP, trong đó có tám nữ ở trong một chiếc lán trơ trọi trên cánh đồng hoang vu với chỉ vài khẩu súng tự vệ, còn lại là cuốc, xẻng, dao, trở nên quá bé nhỏ trước một tiểu đoàn quân Pol Pot. Một vài người đã thức dậy chuẩn bị tập thể dục. Anh Nguyễn Văn Đủ là người đầu tiên phát hiện địch tấn công. Anh kêu to: “Mấy đồng chí nữ ơi, chạy xuống hầm đi”. Và anh cũng là người đầu tiên bị địch bắn chết. Cảnh tượng thật kinh hoàng khi trên cánh đồng hiện ra một lũ người mình trần, mặc xà rông, đầu chít khăn, lăm lăm súng và gào lên bằng tiếng Campuchia: “Chặt đầu! Chặt đầu chúng!”.

Trấn tĩnh lại sau giây lát bất ngờ, những khẩu súng của TNXP bắt đầu đáp trả yếu ớt để yểm trợ những đồng đội không có vũ khí chạy xuống hầm tránh đạn. Hơn 100 tên địch xông đến từ tứ phía, bao vây chiếc chòi lá trống huơ trống hoác mới được cất lên ngày hôm qua. Khi các cô gái vừa trườn được xuống hầm thì những tiếng súng đáp trả của TNXP cũng dần thưa thớt vì đạn không còn nữa.

Nhiều người đã hi sinh. Máu đổ nhuộm đỏ tươi mấy tấm ván mà trước đó chỉ ít phút họ vẫn còn yên giấc ngủ. Anh Ngô Đức Minh – người canh giữ kho gạo của trung đội ở cách đó mấy mét – đã chết cháy khi bị địch phóng lửa. Nhưng man rợ nhất là khi quân Khơme Đỏ xông vào lán lôi những người còn sống sót ra ngoài. Những nữ TNXP bị chúng xé hết quần áo, bị tra tấn, bị hãm hiếp. Và rồi trên cánh đồng hoang ngập nước ấy, chúng lôi các chiến sĩ TNXP xếp thành một hàng và thảm sát họ…

Đến 7g sáng hôm đó các chiến sĩ của Sư đoàn 7 quân tình nguyện VN đóng ở Ô Đô Menchay đã tấn công và tiêu diệt hoàn toàn tiểu đoàn Pol Pot này. Khi đến được nơi đóng quân của trung đội 3 TNXP, những hình ảnh bày ra trước mắt khiến các anh bộ đội không cầm lòng nổi.

Trung tướng Đào Văn Lợi – nguyên sư đoàn trưởng Sư đoàn 7 lúc ấy còn là một đại úy – nhớ lại: “Cảnh tượng thật hết sức thương tâm. Thật khó hình dung một trận chiến không cân sức như thế khi hơn 20 người không có vũ khí đầy đủ đương đầu với cả một tiểu đoàn Pol Pot. Nhờ sự cầm cự chiến đấu của họ mà sở chỉ huy Sư đoàn 7 đã không bị địch đánh bất ngờ và điều động được lực lượng bao vây tiêu diệt chúng”.

Người sống sót

Cho đến bây giờ, hai chiến sĩ TNXP Nguyễn Thị Lý và Nguyễn Văn Tuấn của trung đội 3 vẫn không thể nào tin được mình sống sót qua buổi sáng tàn khốc ấy, để hôm nay họ là chứng nhân lịch sử kể lại câu chuyện về chính những người đồng đội của mình. Anh Nguyễn Văn Tuấn kể: “Khi địch bắn những loạt đạn đầu tiên thì tôi bị thương ngay bàn chân trái, máu chảy xối xả. Một người trong trung đội trúng đạn ngã xuống đè lên người tôi. Trời tối om nên tôi không nhìn rõ mặt anh nào.

Lúc ấy tôi bị kẹt lại giữa mấy tấm ván sàn, nằm úp mặt xuống đất. Khi quân Pol Pot xông vào lán để lôi những người còn sống ra ngoài, chúng đạp lên người tôi và tưởng tôi đã chết. Chúng còn lia thêm mấy phát đạn nhưng thật may mắn không phát nào trúng tôi. Mấy giờ sau, khi nghe thấy những giọng nói bằng tiếng Việt, tôi vẫn nằm im vì nghĩ có thể quân Pol Pot lừa mình. Cho đến khi biết chắc là bộ đội VN tôi mới thật sự nghĩ mình được cứu thoát”.

Còn chị Lý sau khi bị địch hành hạ man rợ, chị lả đi, mắt chỉ còn thấy mờ mờ vì bị địch dùng dây điện quất vào mặt nhiều lần. Hai tay bị trói sau lưng, chị Lý với các chị Nguyễn Thị Ngọc Mai, Vũ Thị Ngọc Mai và hai anh TNXP nữa bị quân Pol Pot kéo lê lại một chỗ trên cánh đồng. Cả năm người bị chúng bắt quỳ thành một hàng trên ruộng nước sâu đến đầu gối. Chúng nói xì xồ câu gì đó và giơ súng lên.

“Lúc đó không hiểu sao tôi nghĩ là mình phải sống – chị Lý kể – Khi tụi nó giơ súng lên và bắn phát đầu tiên, tôi liền bật ngửa ra sau. Té xuống rồi, tôi phải uống nước dữ lắm. Máu me đầy người nên tụi nó tưởng tôi đã chết. Rồi cứ thế tôi nằm, đầu hếch lên để nước khỏi vào mũi. Cứ thế rất lâu, mặt trời lên chói chang. Tôi lịm đi. Rồi tôi nghe tiếng gió thổi, tiếng chim kêu. Mở mắt ra mới biết hình như đã buổi chiều. Rồi tôi nghe thấy giọng người miền Bắc: Các đồng chí ơi, có năm TNXP nằm đây. Rồi các anh bộ đội ẵm tôi lên, bỏ vào võng tải về cứ. Rồi sáng hôm sau đưa tôi về VN”.

Cuộc chiến của một thế hệ

Những đồng đội của anh Tuấn và chị Lý đã hi sinh khi còn quá trẻ. Cả hai chị Ngọc Mai đều 19 tuổi, anh Lý Anh Dũng mới 17 tuổi. 23 người trong số ấy đều là dân TP.HCM, riêng chị Nguyễn Thị Em hiện giờ vẫn chưa rõ thân nhân là ai, quê ở đâu. Họ đã ngã xuống trong một ban mai đẫm máu, để có được mặt trời bình yên mọc lên cho Tổ quốc.

Các anh chị đều vào TNXP những năm 1976, 1977. Có những người như anh Bùi Văn Hoàng, anh Lý Anh Dũng, anh Nguyễn Đức Huy… trở thành TNXP vào đúng ngày 26-3-1977, ngày kỷ niệm thành lập Đoàn TNCS Hồ Chí Minh. Sau một thời gian đi khai hoang, đào kênh, cùng xây công trình thủy lợi Trần Quang Cơ, tuyến kênh lửa Tam Tân…, họ lên đường ra biên giới ngày 14-6-1978 theo tiếng gọi thiêng liêng của Tổ quốc.

“Họ là những người chiến sĩ thực thụ – trung tướng Đào Văn Lợi xúc động nói – Bộ đội và TNXP luôn là đồng đội, đồng chí. Chính sự hi sinh cao cả của họ đã thôi thúc bộ đội thêm vững niềm tin chiến đấu”.

Gương mặt của chị Lý, anh Tuấn bừng lên khi nhớ lại lúc xung phong ra chiến trường: “Chúng tôi không thể nào quên lúc còn ở Nông trường Lê Minh Xuân. Khi một chính trị viên đến kể chuyện về chiến trường cho các TNXP nghe, anh không hề giấu giếm những hi sinh gian khổ. Chúng tôi được biết cuộc chiến đấu ở biên giới Tây Nam bấy giờ giống như một chảo lửa, ra đấy cũng như là nhảy vào chảo lửa vậy. Thế nhưng khi người chính trị viên đề nghị ai xung phong ra chiến trường thì đứng sang một bên, tất cả TNXP chúng tôi đều không ai bảo ai cùng đứng về một phía, đồng lòng ra trận”.

Vũ Thanh Bình

Source : Tuoi Tre, 28/03/2009

The Second Annual International Women & War Conference [July 2013]

WAW_logoPostgraduate Symposia: ‘Performing Trauma: The Narrative of Pain’

June 14, 2013, Toronto, CANADA
July 13, 2013, Poros, GREECE

Sponsored by: Ryerson University, the Social Sciences and Humanities Research Council of Canada (SSHRC), the University of Athens

We are pleased to announce The Second Annual International Women & War Conference featuring two Postgraduate Symposia.

Performing Trauma: The Narrative of Pain’

These Symposia will examine historical, aesthetic, theoretical, psychological and imaginative investigations into the enactment of trauma, while simultaneously examining the nature of practice-as-research.

There will be two, one-day events.  The first one-day symposium will take place on Friday 14 June 2013 at the Ryerson Theatre School (Ryerson University). The second one-day symposium will take place on Saturday 13 July at the Poros Library (in connection with the University of Athens).

ABOUT THE SYMPOSIA

Symposia will focus on the reception of classical and contemporary tragedy and comedy, exploring the role of trauma in dramatic texts and in performance by both writers and practitioners across all genres and periods. Speakers will give papers on the performance and reception of trauma. This year’s guest respondents are: Dr. Julia Fawcett (Ryerson University, English) in Toronto; and Professor Liana Sakelliou (University of Athens), Professor Candice Monson (Ryerson University, Psychology) and Professor Peggy Shannon (Ryerson University, Theatre) in Greece.

PARTICIPANTS

Postgraduates from around the world working on the reception and/or enactment of classical and contemporary drama are welcome to participate. Symposia are open to presenters from different disciplines, including researchers in the fields of theatre and performance studies, English, classics, modern languages and literature. This year’s theme, ‘trauma’ is an open-ended prompt to consider ideas about our relationship to physical and psychic wounds, especially in and around war.

Practitioners are welcome to contribute their personal experience of working on drama. Papers may also include demonstrations. Undergraduates are very welcome to attend.

Those who wish to offer a short paper (20 mins) or performative presentation on ‘Performing Trauma: The Narrative of Pain’ in either Toronto or on Poros are invited to send an abstract of up to 200 words outlining the proposed subject of their discussion to peggy.shannon@ryerson.ca by Friday 29th MARCH 2012 AT THE LATEST. Proposals should include the full name of each applicant, their discipline, year of study, their university, name of supervisor, the title of their project, whether it is a paper or a performance, which symposium location is preferred, and an email address.  Successful applicants will be informed of their inclusion in one of the Symposia in early April.

No registration fees will be charged for these symposia.

To help build links between international students, artists, military members and researchers, mental health providers and scholars, these Symposia are designed to foster a shared community of global, multidisciplinary research.

The Symposia working language is English.

Source : Ryerson University + PDF document

Thị trưởng Nhật sẵn sàng ‘cúi đầu’ trước nô lệ tình dục

Les excuses du maire d’Osaka, Toru Hashimoto, à la suite de ses propos sur les esclaves sexuelles de la guerre japonaise en Asie orientale. On estime à 200.000 le nombre de Chinoises et de Coréennes dites « confort women » mises à disposition des soldats nippons dans des bordels militaires pendant la Seconde guerre mondiale. A lire dans la presse vietnamienne.

* * *

Thị trưởng thành phố Osaka của Nhật Bản, người đưa ra tuyên bố gây sốc về nô lệ tình dục thời chiến, vừa tuyên bố sẵn sàng gặp và xin lỗi những nô lệ này.

Phụ nữ bị quân đội Nhật Bản ép buộc làm nô lệ tình dục trong Thế chiến II.
Phụ nữ bị quân đội Nhật Bản ép buộc làm nô lệ tình dục trong Thế chiến II.

« Tôi chắc chắn phải xin lỗi cho những gì Nhật Bản đã làm đối với những người phụ nữ bị bắt làm nô lệ tình dục. Tôi sẽ nói với họ rằng mình rất tiếc về những gì đã xảy ra bất kể điều đó là ép buộc hay không », ông Toru Hashimoto khẳng định.

Tuy đưa ra lời xin lỗi nhưng thị trưởng Toru Hashimoto vẫn khẳng định, quân đội Nhật Bản không phải lực lượng duy nhất sử dụng phụ nữ để giải quyết nhu cầu tình dục trong Thế chiến thứ II.

Không chỉ khiến phụ nữ các quốc gia bị quân đội Nhật Bản lạm dụng căm phẫn, tuyên bố của thị trưởng thành phố Osaka về nô lệ tình dục thời chiến còn bị Chính phủ Mỹ lên án mạnh mẽ.

Theo đó, Bộ Ngoại giao Mỹ khẳng định, phát ngôn của thị trưởng Toru Hashimoto là thái quá và gây khó chịu trên toàn quốc tế.

Tờ JoongAng hàng ngày của Hàn Quốc cũng vừa đăng một bài xã luận khẳng định: “Các chính trị gia cực hữu của Nhật Bản đã mất trí”. Bài viết còn cáo buộc, chính ông Abe (Thủ tướng Nhật Bản) và Hashimoto đã “thức tỉnh bóng ma chiến tranh trong quá khứ và khiến hàng xóm, những người còn mang ký ức cay đắng của cuộc chiến tranh xâm lược, khó chịu”.

Trước đó, ông Toru Hashimoto khẳng định, việc quân đội Nhật Bản ép buộc phụ nữ châu Á làm gái mại dâm là cần thiết để duy trì kỷ luật quân đội cũng như giúp binh sĩ thư giãn. Ông cũng tuyên bố rằng, quân đội các nước khác cũng thực hiện hành động tương tự và Nhật Bản đang bị đối xử bất công.

Các sử gia cho biết, khoảng 200.000 phụ nữ, chủ yếu là người Trung Quốc và bán đảo Triều Tiên đã bị ép buộc trở thành nô lệ tình dục cho binh lính Nhật bên trong các nhà thổ quân sự. Trong Thế chiến thứ 2, một số quân đội cũng tồn tại các nhà thổ tương tự nhưng Nhật Bản là nước duy nhất bị cáo buộc sử dụng phụ nữ làm nô lệ tình dục trên quy mô rộng.

Không chỉ bênh vực quân đội Nhật Bản trong Thế chiến thứ 2, Toru Hashimoto cũng trực tiếp kêu gọi binh sĩ quân đội Mỹ đóng tại miền Nam Nhật Bản nên tới các tụ điểm vui chơi giải trí lớn ở địa phương để giảm tội phạm tình dục. Phát biểu trong chuyến thăm đảo Okinawa, Hashimoto đề nghị chỉ huy quân đội Mỹ nên cho các binh sĩ sử dụng ngành công nghiệp tình dục hợp pháp của Nhật Bản.

Source : Soha News, 17/05/2013.

Voir aussi :

[Appel à contributions]: Histoire des femmes, histoire du genre, histoire genrée

Suffragette_VotesForWomenColloque co-organisé par l’Université Paris 8 et par le LabEx EHNE – Avec le soutien de la Fédération RING

5 et 6 décembre 2013

Propositions de contribution avant le 30 septembre 2013

Responsables :

Valérie Pouzol, MCF, histoire contemporaine, (Paris 8, EA 1571, RING)
Yannick Ripa, Pr, histoire contemporaine (Paris 8, EA 1571, LabEx EHNE, Ecrire une nouvelle histoire de l’Europe-Axe 6 : Genre et identités européennes)

Résumé :

Qu’il soit instrument d’analyse, axe ou champ de recherche, le genre est sorti de sa confidentialité pour s’affirmer comme un concept particulièrement dynamique de la recherche scientifique. Dans ce processus d’affirmation global qui a touché les sciences humaines, la discipline historique reste en retrait. Ce colloque aimerait interroger cette réserve, ces doutes, tout en donnant à voir l’essor de cet outil d’analyse en histoire contemporaine, toutes aires culturelles confondues (particulièrement en Europe), en insistant sur l’évolution qui a conduit de l’histoire des femmes à l’histoire du genre et sur le renouvellement historiographique apporté par ces recherches qui semblent aboutir à une histoire genrée. Aussi une place importante sera accordée aux travaux des jeunes chercheur-e-s doctorant-e-s et post-doctorant-e-s : analyse des thématiques de recherche, questionnements méthodologiques et épistémologiques. Ce moment d’échanges autour des usages du genre en histoire pourrait s’accompagner d’une réflexion sur les circulations interdisciplinaires.

Argumentaire :

Ce colloque ambitionne de réfléchir aux effets du passage d’une histoire des femmes à une histoire du genre, voire à une histoire genrée, à travers des parcours de chercheur-e-s et des présentations de travaux récents, actuels, et à venir. Il se veut attentif à l’articulation entre les trois termes de son intitulé : l’affirmation du genre a-t-elle conduit à un enrichissement de l’histoire des femmes ou à son effacement ; l’institutionnalisation de l’histoire du genre a-t-elle contribué à stimuler des recherches novatrices ou, au contraire, a amoindri le potentiel subversif de ce concept ?

En effet, qu’il soit instrument d’analyse, axe ou champ de recherche, le genre, terme pour le moins polysémique, semble avoir atteint l’âge de la maturité : en quelques années, les études sur le genre sont sorties de la confidentialité, voire de la marginalité dont elles pâtirent durant deux décennies, pour acquérir visibilité et respectabilité.

D’emblée, on postulera à son actif : d’une part, la fin d’une certaine ghettoïsation des études sur la différence des sexes et, de ce fait, l’essor des recherches sur le masculin et la virilité, d’autre part un indéniable enrichissement de la réflexion et donc des recherches (le genre de la justice, le genre des territoires, genre et nationalismes, les politiques de genre, genre et conflits…), en raison notamment de l’intérêt nouveau porté par des collègues jusqu’alors réticents à prendre au sérieux un sujet « femme », d’autre part, l’arrivée d’une nouvelle génération de chercheur-e-s dont la mixité fait rupture avec les années de jeunesse et même de maturité de l’histoire des femmes.

On avancera à son passif : d’une part, une dilution de la définition du concept, dont le symptôme majeur est, sans doute, son usage au pluriel, inconciliable avec sa définition et son objectif premiers – désigner et étudier la construction de la différence des sexes, détachés du biologique. Rappelons que cette démarche fut initialement dérangeante : doit-on en conclure à une sorte de rentrée dans le rang des études de genre ? D’autre part, et consécutivement à cette évolution, certains écrits emploient « genre » en lieu et place de « sexe » ; ce détournement de sens rend inopérant cet outil pour penser ladite différence des sexes. La banalisation du terme semble donc vider le genre de sa charge, d’autant plus qu’il tend – dernier effet négatif qu’il conviendra de vérifier – à faire disparaître les individus de chair et de sang pour les remplacer par des catégories (masculin/féminin) ; cette évolution ne risque-t-elle pas de renvoyer les femmes à l’invisibilité ?

Cette montée en gloire du genre n’est donc pas exempte d’inquiétudes propres à faire débat, comme c’est déjà le cas aux Etats-Unis ; elle peut être néanmoins prometteuse invitant à écrire une histoire genrée : ainsi il est n’est plus concevable d’envisager d’écrire une nouvelle histoire de l’Europe sans prendre en compte le rôle du genre dans la constitution des identités européennes.

Conditions de soumission :

Les propositions de contribution ne devront pas dépasser 1500 signes (langues possibles : anglais, français, espagnol) et devront être adressées impérativement avant le 30 septembre 2013 à yannick.ripa@orange.fr et valerie.pouzol@univ-paris8.fr

Expériences transnationales